Internationale vergelijking kindregelingen

Minister Asscher (SZW) stuurt de Tweede en Eerste Kamer een brief in verband met toezeggingen rondom de kindregelingen.

Onlangs is het wetsvoorstel Hervorming kindregelingen bij uw Kamer ingediend. Deze brief gaat in op enkele onderwerpen die met dit wetsvoorstel samenhangen. Dit betreft het verzoek van de heer Heerma tijdens het AO inkomensachteruitgang van gezinnen met kinderen op 3 april jl. om een onderzoek uit te voeren naar de vraag hoe de ondersteuning van gezinnen met kinderen in Nederland zich verhoudt tot omringende landen. Dit onderzoek treft u hierbij aan. Daarnaast doe ik u hierbij de Beleidsdoorlichting Tegemoetkoming Ouders toekomen, waarin wordt ingegaan op de doeltreffendheid van de huidige individuele regelingen.
Deze informatie wordt ook aan de Eerste Kamer aangeboden.

Internationale vergelijking kindregelingen
De regering heeft bij het AO inkomensachteruitgang van gezinnen met kinderen op 3 april jl. en bij de Eerste Kamer behandeling van het wetsvoorstel Niet- indexeren van de kinderbijslag per juli 2013 (33 525), toegezegd deze te informeren over de ondersteuning van gezinnen met kinderen in Nederland in vergelijking met omringende landen. Bijgevoegd treft u een uitgebreide internationale vergelijking van kindregelingen. Dit onderzoek betreft het huidige stelsel van kindregelingen. De toelichting bij het wetsvoorstel Hervorming kindregelingen gaat op het nieuwe stelsel in.

De internationale vergelijking van kindregelingen geeft een beschrijving van het huidige Nederlandse stelsel van kindregelingen in relatie tot omringende landen. Een nadere analyse van de beschikbare gegevens wat betreft totale publieke uitgaven ter ondersteuning van gezinnen met kinderen, laat zien dat een internationale vergelijking op dit vlak niet goed te maken is. Dit omdat sommige cruciale gegevens ontbreken om een complete vergelijking te kunnen maken.
Daarom geeft de internationale vergelijking een overzicht van de uitkomsten van beleid, waar wel goed vergelijkbare data voor beschikbaar zijn. Hieruit blijkt dat Nederland bovengemiddeld presteert op terreinen als kindwelzijn, armoede onder kinderen, arbeidsparticipatie, en arbeidsproductiviteit bij mannen en vrouwen (met en zonder kinderen).

1 Internationale vergelijking kindregelingen

Nederland kent een uitgebreid en historisch gegroeid stelsel van kindregelingen dat aan ouders financiële ondersteuning geeft. In het regeerakkoord Bruggen Slaan is besloten de kindregelingen te hervormen en te versoberen. Oogmerk van de hervorming is het stelsel te vereenvoudigen, de arbeidsparticipatie te verhogen en inkomensondersteuning te bieden waar die het hardst nodig is. Deze notitie geeft een beschrijving van het huidige stelsel van kindregelingen in relatie tot omringende landen.

De opbouw van de notitie is als volgt. Allereerst zal in het eerste onderdeel de plaats van Nederland voor wat betreft collectieve uitgaven aan ondersteuning van gezinnen met kinderen in internationaal perspectief worden geplaatst. In internationaal vergelijkbare statistieken van publieke uitgaven aan het ondersteunen van gezinnen met kinderen worden alleen directe regelingen in de sociale zekerheid meegenomen. Zoals zal blijken biedt dit geen volledig beeld. Een andere manier om hier mee om te gaan en toch een internationale vergelijking te kunnen maken is door naar uitkomsten te kijken. Dit kan door te kijken naar kindwelzijn, armoede onder kinderen, arbeidsparticipatie, en arbeidsproductiviteit bij mannen en vrouwen (met en zonder kinderen). Onderdeel twee gaat hierop in.

1. Overheidsuitgaven aan ondersteuning van gezinnen met kinderen

Er zijn twee typen regelingen ten behoeve van gezinnen met kinderen te onderscheiden, namelijk directe en indirecte regelingen. Directe regelingen, oftewel kindregelingen, zijn ingericht voor het (gedeeltelijk) compenseren van ouders voor kosten die met kinderen samenhangen. Indirecte regelingen zijn gericht op het verminderen van andere sociale risico’s maar houden toch op één of andere manier rekening met de aanwezigheid van kinderen. Voorbeelden van dit soort meer generieke maatregelen zijn het kosteloos meeverzekeren van kinderen in de Zorgverzekeringswet, en het gemeentelijk inkomensbeleid, gericht op het leveren van maatwerk voor bijvoorbeeld het voorkomen van sociale uitsluiting en sportactiviteiten voor kinderen in minderbedeelde gezinnen. In internationaal vergelijkbare statistieken over publieke uitgaven aan het ondersteunen van gezinnen met kinderen worden alleen directe regelingen in de sociale zekerheid meegenomen – inkomens(on)afhankelijke kinderbijslag, fiscale (kinder)kortingen, ouderschapsverlof(korting), en kinderopvang(toeslag).

Nederland kent een sociaal zekerheidsstelsel dat naast generieke regelingen (en gemeentelijk inkomensbeleid), ook regelingen heeft voor specifieke groepen, waaronder gezinnen met kinderen. Het huidige Nederlandse stelsel telt elf – in de analyseperiode (2009) twaalf – kindregelingen die invulling geven aan twee hoofddoelen: financiële ondersteuning in de kosten van kinderen en het stimuleren van de arbeidsparticipatie. Elke regeling heeft een eigen subdoel en vormgeving. In het wetsvoorstel hervorming kindregelingen zal hier meer aandacht aan worden besteed.

Figuur 1 toont voor 2009 de totale uitgaven voor kindregelingen in 33 OESO-landen. Dit betreft verouderde gegevens, maar geeft wel een inschatting van orde van grootte. Er zijn op dit moment geen recentere gegevens beschikbaar. OESO maakt onderscheidt tussen drie verschillende vormen van kindregelingen, namelijk kindregelingen in de vorm van belastingvoordelen/verlichting,  contanten, en diensten. Bij de vergelijking van de inspanningen op dit terrein in andere Europese landen, valt in de eerste plaats de grote variatie in het type en niveau van financiële ondersteuning op. Zo kent Ierland het hoogste niveau van financiële ondersteuning voor gezinnen met kinderen en Korea het minst. Nederland geeft in 2009 circa 2,5 procent van het Bruto Binnenlands Product (BBP) uit aan gezinsondersteuning – 0,1 procentpunt onder het OESO-33 gemiddelde. Opvallend hierbij is dat Nederland, als enige land, een evenredige verdeling kent tussen alle drie vormen – contanten, diensten, en belastingvoordelen – van kindregelingen.

Figuur 1. Publieke uitgaven aan gezinnen met kinderen als percentage van BBP, 2009

 

Bron. OESO – OECD Family database

Er moet echter opgemerkt worden dat in internationaal perspectief dergelijke vergelijkingen altijd enigszins mank gaan. In bovenstaande figuur ontbreken enkele cruciale gegevens die de vergelijking tussen landen moeilijk maakt. Zo zijn voor Nederland niet alle twaalf kindregelingen meegenomen in bovenstaande gegevens. Voor kindregelingen in de vorm van contanten is alleen rekening gehouden met de inkomensonafhankelijke kinderbijslag; het in 2009 geintroduceerde inkomensafhankelijke kindgebonden budget en het betaalde ouderschaps/zwangerschapsverlof zijn buiten beschouwing gebleven. Daarnaast wordt bij kindregelingen in de vorm van diensten slechts 50 procent van de Nederlandse kinderopvanguitgaven meegenomen. Dit omdat Nederland een onderscheid maakt in de kosten van kinderopvang. Enerzijds zijn dit kosten ter verzorging van jonge kinderen, en anderzijds zijn het kosten die worden gemaakt voor educatieve doeleinden. Omdat bij internationale vergelijkingen, alleen de kosten van kinderopvang ten behoeve van educatieve doeleinden wordt meegenomen, blijven de zorgkosten (50%) buiten beschouwing. In omringende landen vallen uitgaven aan kinderopvang geheel onder educatie. Hierdoor vallen de totale middelen voor kinderopvang en voorschoolse educatie hoger uit dan in Nederland. Gezien de curiositeit van deze onderverdeling wordt sinds 2010 de statistische weergave gecorrigeerd. De eerstvolgende weergave zal dan ook de gehele kosten aan kinderopvang meenemen. Ook kent Nederland, naast de inkomensafhankelijke combinatiekorting, nog enkele fiscale kortingen gericht op alleenstaande  ouders. Deze fiscale kortingen zijn niet in figuur 1 meegenomen. Daarnaast worden indirecte regelingen niet meegenomen in internationale vergelijkingen.

Uit bovenstaande blijkt dat een complete vergelijking op basis van de huidige data niet goed mogelijk is. Verschillende elementen worden niet meegenomen. Overigens kan dit voor andere landen ook het geval zijn

2. Welzijn van jonge gezinnen en kinderen

In het huidige debat over de toekomst van het kindregelingenstelsel wordt vaak gesteld dat meer investeringen in kinderen zullen leiden tot een hoger vruchtbaarheidscijfer,tot toenemende participatie van vrouwen, en tot verbeteringen in de cognitieve ontwikkeling en sociale vaardigheden van kinderen. Verschillende landen zijn echter onderling moeilijk te vergelijken en ook zeggen cijfers weinig over de aanwending van de gestelde middelen.

De centrale vraag die dan gesteld zou kunnen worden is hoe de gezinssituatie in Nederland zich verhoudt tot omringende landen. De welgesteldheid van een gezin met kinderen in een land kan worden bezien door te kijken naar arbeidsparticipatie (en –volume), werkgelegenheid, invloed van ouderschap op de arbeidsmarktpositie van mannen en vrouwen, welzijn van kinderen, en kans op armoede.

2.1 Welzijn van kinderen en armoede

Unicef (2007, 2013) heeft gekeken naar de welgesteldheid van kinderen in de meest welvarende landen. In het Unicef rapport uit 2013 wordt het welzijn van kinderen in 29 OESO-landen vergeleken aan de hand van 26 indicatoren die geclusterd zijn rondom de onderwerpen armoede, gezondheid en veiligheid, onderwijs, (risicovol) gedrag, huisvesting en omgeving. Het Unicef rapport is uniek doordat niet alleen gekeken wordt naar welvaart maar ook naar het gevoel van welbevinden van kinderen.

Tabel 1. Kinderwelzijn in 29 OESO-landen, 2009

Algeheel welzijn Dimensie 1 Dimensie 2 Dimensie 3 Dimensie 4 Dimensie 5
Gemiddeld Materiële welvaart Gezondheid en veiligheid Onderwijs (Risicovol) gedrag Huisvesting en omgeving
1 Nederland 2,4 1 5 1 1 4
2 Noorwegen 4,6 3 7 6 4 3
3 IJsland 5 4 1 10 3 7
4 Finland 5,4 2 3 4 12 6
5 Zweden 6,2 5 2 11 5 8
6 Duitsland 9 11 12 3 6 13
7 Luxemburg 9,2 6 4 22 9 5
8 Zwitserland 9,6 9 11 16 11 1
9 België 11,2 13 13 2 14 14
10 Ierland 11,6 17 15 17 7 2
11 Denemarken 11,8 12 23 7 2 15
12 Slovenië 12 8 6 5 21 20
13 Frankrijk 12,8 10 10 15 13 16
14 Tsjechië 15,2 16 8 12 22 18
15 Portugal 15,6 21 14 18 8 17
16 VK 15,8 14 16 24 15 10
17 Canada 16,6 15 27 14 16 11
18 Oostenrijk 17 7 26 23 17 12
19 Spanje 17,6 24 9 26 20 9
20 Hongarije 18,4 18 20 8 24 22
21 Polen 18,8 22 18 9 19 26
22 Italië 19,2 23 17 25 10 21
23 Estland 20,8 19 22 13 26 24
23 Slowakije 20,8 25 21 21 18 19
25 Griekenland 23,4 20 19 28 25 25
26 VS 24,8 26 25 27 23 23
27 Litouwen 25,2 27 24 19 29 27
28 Letland 26,4 28 28 20 28 28
29 Roemenie 28,6 29 29 29 27 29

Bron: Unicef (2013)

Noord-Europese landen – Nederland, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden – kennen het hoogste kinderwelzijn van de meest welvarende landen van de wereld in 2009. Griekenland en de Verenigde Staten scoren daarentegen laag. Dit bevestigt het feit dat er wat betreft kinderwelzijn geen relatie bestaat tussen de hoogte van het bruto nationaal inkomen en het welzijn van kinderen in het desbetreffende land. Gemiddeld genomen scoort Nederland bovengemiddeld. Nederland scoort met name goed als het gaat om de indicatoren materiële welvaart (waaronder armoede), onderwijs, en de afwezigheid van risicovol gedrag.

Door het huidige rapport (2013, datajaar 2009) te vergelijken met het eerdere onderzoek van Unicef (2007, datajaar 2001) kan worden vastgesteld dat de positie van Nederlandse kinderen op de ranking van welzijn alleen maar is gestegen, ondanks de negatieve economische ontwikkelingen. Dit betekent echter niet dat kinderen geen risicogroep meer zijn in Nederland. Unicef constateert nog steeds dat er kwetsbare groepen kinderen in Nederland zijn die het minder goed hebben en waar nog steeds aandacht aan moet worden besteed. Zo is volgens Unicef het aantal kinderen in de jeugdzorg toegenomen, groeit het aantal kinderen dat in armoede leeft en is het beleid jegens vreemdelingenkinderen strenger geworden.

Figuur 2. Kans op armoede en/of sociale uitsluiting onder minderjarigen (% totale populatie), 2009

Bron. Eurostat – EU-SILC (2013)

Volgens het EU-criterium voor armoede of sociale uitsluiting loopt in Nederland, in 2009, 17,5 procent van de minderjarige kinderen het risico op armoede of sociale uitsluiting; zie figuur 2. Het EU-criterium voor armoede en/of sociale uitsluiting is gebaseerd op een combinatie van drie indicatoren, namelijk inkomen, werkintensiteit, en een meting van de mate waarin men financieel in staat is bepaalde gangbare goederen/diensten aan te schaffen. Men loopt een (verhoogd) risico op armoede en sociale uitsluiting als men een inkomen heeft lager dan 60% van het mediane inkomen, of ernstig achtergesteld is in gangbare goederen en diensten of tot een huishouden behoort met een lage werkintensiteit.

Nederland neemt een relatief gunstige positie in. Een laag risico op armoede en sociale uitsluiting suggereert dat de meeste kinderen mee kunnen doen aan alle activiteiten die in die samenleving als normaal worden beschouwd. Dit is exclusief eventuele gemeentelijke of buurtinitiatieven om sociale uitsluiting bij kansarme gezinnen tegen te gaan, zoals in Nederland het geval is. Ondanks dat dit in vergelijking met andere landen relatief laag is, blijven er kinderen met een verhoogd risico op armoede en sociale uitsluiting.

Bron : http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2013/09/09/internationale-vergelijking-kindregelingen.html